ورود فرهنگ و موسيقی غرب به ايران و مبارزه با آن (۲)

بخش دوم

جمع بندی وخاتمه : هم نهادی عناصرزیباشناختی سه فرهنگ مهترایران باستان،عرب ویونانی در زیباشناسی موسیقی اسلامی-ایرانی بدین صورت قابل جمع بندی خواهدبود:

عناصرزیباشناختی موسیقی ایران باستان-که خودحاصل تهاترچندفرهنگ(نظیراشکانی،ساسانی) میباشند- از کارکرد ویژه پیشین خود جداونخست به مکتب خراسان قرون اولیه اسلام وازآنجابه مکتب اسکولاستیک بغدادقرن 4 منتقل میشوند.دراین مورد،میتوان به فواصل تنبورخراسانی اشاره کردکه اساس زیباشناسی فواصل مکاتب متاخرغربی راتشکیل میدهند.ازدیگرسو،مجنبات-نمود ادراک زیباشناسی ویژه موسیقی عرب-نیزباعنصرایرانی فواصل گام تنبورخراسانی می آمیزند.

سپس مقارن همین دوره،عددچهار-که درسمبولیسم یونانی،عنصری زیباشناختی-نمادین واساطیری است-فارغ ازکارکردهای مذکور،ازفرهنگ یونانی به حوزه اسلامی-ایرانی واردشده واساس تشریح تئوریکی فواصل-زیباشناسی ساختارمدال موسیقی اسلامی-ایرانی رابنیان مینهد.این عنصر،درسویه دیگر،بامعیارهای زیباشناسی حرکات وگسترش ملودی در موسیقی عربی-ایرانی(حرکت دیستانس-پیوستگی باشعر)تلفیق شده وبیان زیباشناختی ویژه رادرحوزه ملودی پردازیِ موسیقی اسلامی-ایرانی راپدید می آورد.بدین ترتیب هم نهادیِ مستحکم، ازعناصرزیباشناختی یونانی/گام تنبورخراسانی ایران باستان-ومجنبات اسلامی وتفکرزیباشناختی حرکت ملودی درحوزه سرزمین های عربی وایران در فرهنگ اسلامی-ایرانی شکل میگیرد.

چنانچه مشاهده شد،عناصری گوناگون ازفرهنگهای مختلف همجوارِفرهنگ اسلامی-ایرانی به این حوزه داخل شدند وباترکیب عناصردرون مرزی این فرهنگ امتزاج یافتند وحتی درساختارمدال دستگاه نیزباقی مانده اند.امادرمواردی نیزعناصری امتزاج یافته پس ازتحولات اجتماعی-فرهنگی بتدریج ازاین فرهنگ نقش بربسته اند.این اختلاط فرهنگی-زیباشناختی خودگویای تحول زبان موسیقایی است. معیارهای زیباشناسی وروابط دال-مدلولی عناصرهنری هرفرهنگ،لحظه به لحظه درصیرورت اندوبنابه شکل جدیدخود؛معانی جدید می آفرینند.بنابه این صیرورت-که به قول ویتگنشتاین:ذات هرزبان است-رویگردانی از معیارهای انضمامی زیباشناسی وتمسک به کارکردزیباشناختی پیشین هرعنصر،درست ماننداین است که مجنبات رابرای دستیابی به موسیقی ایران باستان بزداییم وبه قولی،زیبایی رااززمان و مکانی غیراززمینه فرهنگی معاصرطلب کنیم.حال آنکه زیباشناسی هرمقطع زمانی ازهرفرهنگ-مانندآنچه دراین مقاله عنوان شد-نیزخودمعلول هم نهادی عناصرگوناگون اندیشگی،علمی،هنری واجتماعی است.

آنچه دروهله نخست مهم است نه ماهیت وانتساب آنهابه یک مکان-زمان خاص این عناصر،که ترکیب آنهادر بیانی واحدست.ودرست این بیان است که انکشاف معانی وحقایق گوناگون رابرای مخاطب، هموار کرده وهنروزیبایی رامی آغازد.

منبع: طرب افزا

ورود فرهنگ و موسيقی غرب به ايران و مبارزه با آن (۱)

بخش اول

در تاريخ آمده که اولين پيانو در حدود سال 1214 ش.(1835 م ) به ايران وارد شد. اين پيانو را ناپلئون بناپارت به فتحعليشاه هديه کرده بود که پنج اکتاو داشت. در واقع ورود اين ساز به همراه جريانی وارد ايران شد که به آن تجددگرايي اطلاق می شد. ارتباط ايران با فرهنگ غرب از زمان صفويه و آن هم با دولت عثمانی شکل گرفت و بتدريج سير صعودی خود را طی کرد بطوريکه در ابتدا با ورود ابزار آلات و مستشاران اروپايي آغاز شد و بتدريج فرهنگ غرب و به تبع آن هنر اروپايي نيز به اين واردات اضافه گرديد. آنچه که مسلم است اين سير صعودی در عصر قاجاريه سريعتر از عصر صفويه، و در عصر پهلوی سريعتر از زمان قبل از خود طی می شد که البته اين سير در عصر حاضر با سرعتی به مراتب بيشتر از گذشته طی می شود. اما آنچه که در اين مقال مورد بحث ماست، وقايعی است که در بدو ورود اين فرهنگ رخ داده؛ چرا که هر آنچه که امروزه در موسيقی ما وجود دارد و چه درست و چه غلط ريشه دوانده، محصول اتفاقات، ديدگاهها و تصميمات آن زمان است. عواملی که پس از ورود فرهنگ غرب به ايران باعث اشاعة آن شدند به دو دسته تقسيم می شوند:

1. مستشاران و معلمانی که از کشورهای مختلف بالاخص فرانسه، به ايران آمدند

2. ايرانيانی که به هر علتی به موسيقی کلاسيک پرداختند( تحصيل در خارج از ايران، تحصيل در ايران و زير نظر مستشاران،.....)

معلمان و مستشاران خارجی

آنچه که مسلم است تنها دليل برای ورود مستشاران خارجی به ايران، انديشة تأسيس موسيقی نظام در ايران بود که اولين بار به ذهن عباس ميرزا وليعهد رسيده بود. در واقع در زمان فتحعليشاه قاجار، هيأت همراه سفير کبير روسيه در تبريز به همراه دستة موزيک نظامی نزد عباس ميرزا رفت و پس از آن بود که او ميل به تأسيس موزيک نظام در ايران کرد که اين ايده هفتاد سال بعد و در دورة ناصر الدين شاه به وقوع پيوست. آنچه که مسلم است:

موسيقی نظام، مهمترين و نخستين عرصه برای رواج موسيقی غربی در ايران و تأثير گذاری آن بر موسيقی ايران بود. در واقع موسيقی غرب در ابتدا در قالب موسيقی نظامی و از طرف سازمانهای دولت وابسته به دولت و قشون به ايران راه يافت و بتدريج از موسيقی نظامی فاصله گرفت و جريان مستقل خود را ادامه داد.

در بخش دوم ادامه مطالب و راه مبارزه با آن را بيان مي كنيم

منبع: طرب افزا

فرق دستگاه و آواز چیست؟

برای بسیاری از هنرآموزان در ابتدای کار این سوال مطرح میشود که مثلا چرا شور و ماهور و ..." دستگاه" و بیات اصفهان و دشتی و ... "آواز" نامیده میشوند .
برای توضیح این مسئله نخست باید بفهیم که اصولا دستگاهها چگونه از هم شناخته می شوند و چه فرقی با هم دارند .
برای آغاز دستگاه ماهور را در نظر بگیرید ، همانطور که برای نوازندگان تار و سه تار مرسوم است و می دانند پرده های ماهور در گام دو همگی بکار هستند ( یعنی ربع پرده و نیم پرده نیستند یا به عبارت دیگر سری و کرن و بمل و دیز نیستند ) ( البته نوازندگان ویلن و کمانچه معمولا ماهور ر یا سل می نوازند که به ترتیب دو دیز و فا دیز می شوند ) حال مهمترین مسئله ای که مایه تفاوت دستگاهی از دیگری می شود خارج شدن پرده ها از حالت بکار می باشد مثلا اگر در دستگاه " ماهور دو" یا به عبارت بهتر " گام دو" نت می کرن شود حالت ایجاد شده را آواز افشاری می نامند ولی اگر نت لا کرن و سی بمل شود حالت جدید را دستگاه شور می نامند یا اگر لا کرن و می بمل شود این حالت را آواز بیات اصفهان می نامند و ... .
توجه داشته باشید که این تغییر پرده ها فقط جنبه نظری ندارد و هنگام شنیدن حتی برای کسانی که آشنا به دستگاهها نیستند ، اینکه حداقل تغییری ایجاد شده واضح است به این صورت که مثلا هنگام شنیدن ماهور احساس شادی بیشتری نسبت به شور در انسان ایجاد می شود یا دستگاه چهارگاه احساس شکوه و عظمت بیشتری نسبت به مثلا دشتی که سوزناک تر است دارد . البته این قواعد هرگز کلی نیست و اصولا موسیقی چیزی نیست که استثنا نداشته باشد . مثلا آهنگ معروف " ای ایران " در دستگاه دشتی که عموما غم انگیز است توسط استاد روح الله خالقی تصنیف شده است که کاملا حماسی است و این مسئله به توانایی و ذوق و استعداد آهنگسازان دارد که بتوانند چنین هنر نمایی ها را انجام دهند والا میتوان گفت که 90% تصنیف های دشتی سوزناک هستند مثلا آهنگهای عارف قزوینی مانند " گریه کن " و " گریه را به مستی بهانه کردم " و آهنگهای مرتضی محجوبی مانند " کاروان " و " نوای نی " و آهنگ " آه سحر" از روح الله خالقی .
حال به بیان فرق دستگاه و آوازها می پردازیم :
اصولا آوازها زیر مجموعه دستگاه ها هستند یعنی آوازها از نظر پرده هایی که نواخته می شوند مانند آن دستگاهی هستند که جزو آن هستند یعنی مثلا ابوعطا در پرده های شور نواخته می شود فقط با این تفاوت که نت شاهد تغییر کرده است ولی هرگز نمی توان ماهور را در پرده های شور نواخت مگر در مرکب نوازی که یک گوشه دلکش ماهور منطبق برگوشه شهناز شور می شود .
تقسیم بندی بدین صورت است :
-1دستگاه ماهور شامل آواز راست پنجگاه می باشد .
2 -دستگاه شور شامل آوازهای دشتی – ابوعطا – افشاری – بیات ترک و نوا است.
3- دستگاه همایون شامل آواز بیات اصفهان است.
-4 دستگاه چهارگاه
5- دستگاه سه گا ه
دسته بندی فوق را استاد علی نقی وزیری بنا نموده اند ولی قدما بر هفت دستگاه و پنج آواز معتقدند بدین صورت که راست پنجگاه و نوا را نیز دستگاه جداگانه به شمار می آورند ولی نوا نیز در پرده های شور و راست پنجگاه نیز در پرده های ماهور نواخته می شود که به این علت تقسیم بندی وزیری علمی تر به نظر می رسد.
البته عده ای نیز بر نظریه دوازده دستگاه معتقدند چون واقعا اگر جنبه نظری را کنار بگذاریم دستگاه ها هنگام شنیدن کاملا تفاوت می کنند و دیگر اینکه برخلاف این تقسیم بندی ها بویژه در مورد دستگاه شور آوازهای آن کاملا متفاوت و گاهی شبیه دیگر دستگاه ها هستند مثلا بیات ترک بیشتر از اینکه شبیه شور باشد مانند ماهور است و افشاری شبیه نوا و تا حدی سه گاه می باشد .
نکته دیگر اینکه اصول مرکب نوازی دقیقا مبتنی بر آگاهی از همین مطالب دارد و کسانی که بر این موارد تسلط داشته باشند براحتی می توانند از هر دستگاهی به دستگاه دیگر تغییر مقام بدهند و از نظر علمی هیچ محدودیتی برای مرکب نوازی وجود ندارد هر چند که تا کنون این کار برای همه دستگاهها مرسوم نشده است .

منبع : وبلاگ آوای الوند

دو سال دیگر موسیقی ایران دگرگون می شود !!!

دستگاههای موسیقی ایران زمین

تعریف دستگاه

موسيقي سنتي ايران از دستگاهها، ملحقات يا متعلقات و گوشه هاي موسيقي تشکيل شده است. دستگاه از دو واژي (دست)و (گاه)به معناي مکان، زمان و نغمه تشکيل شده و مانند لغت پهلوي ((دستان)) در موسيقي دوران ساساني، به نوعي موسيقي که با دست اجرا مي شود، اشاره مي کند.

دستگاه را به معنای وسیعتر میتوان به راژمان (سیستم) تعبیر کرد. چه از اين حيث نيز موسيقي ايراني به راژمان کامل يوناني شباهت دارد که در موسيقي قديم يونان شامل دستگاههاي دورين، فريژين، ليدين و ملحقات آنها مانند هيپودورين و هيپوفريژين و غيره بوده است.

يک دستگاه موسيقي از نظر قالب، قطعه اي کامل است و مانند سونات و سنفوني داراي قواعد و قسمتهاي مختلفي است که با ساز و آواز اجرا مي شود.در موسيقي غربي، معمولآ قطعاتي که به وسيله ساز يا ارکستر نواخته مي شود با موسيقي آوازي فرق دارد. اما در دستگاه موسيقي ايراني، آواز قسمت اصلي و مرکزي موسيقي است و قسمتهاي پيشين آواز(پيش درآمد و چهار مضراب) و قسمتهاي بعدي آواز(تصنيف و رنگ) در حقيقت به طور مقدمه يا خاتمه موسيقي، به آن بستگي دارد.

موسيقي سنتي ايران داراي هفت دستگاه و پنج آواز است که از متعلقات و ملحقات آن شمرده مي شود. از اين آوازها چهار آواز متعلق به دستگاه شور، ويک آواز متعلق به دستگاه همايون است.

 انواع دستگاهها

1- دستگاه شور: (شامل 15 گوشه)

آواز ابوعطا (شامل 9 گوشه)

آواز بيات ترک (شامل 12 گوشه)

آواز دشتي (شامل 9 گوشه)

آواز افشاري (شامل 9 گوشه)

2- دستگاه همايون (شامل 12 گوشه)

آواز اصفهان (شامل 11 گوشه)

3 – دستگاه سه گاه (شامل 10 گوشه)

4 – دستگاه چهار گاه (شامل 10 گوشه)

5 – دستگاه ماهور (شامل 20 دستگاه)

6 – دستگاه راست پنجگاه (شامل 14 گوشه)

7 – دستگاه نوا (شامل 14 گوشه)

 پاره اي از ويژگيهاي دستگاهها

دستگاه شور را مادر آوازهاي موسيقي ايراني نام نهاده اند، و علت آن هم وجود ملوديهاي متنوع مناطق مختلف ايران در اين دستگاه مي باشد. آوازهاي ابوعطا يا دستان عرب، بيات ترک يا بيات زند، آواز دشتي يا چوپاني از ملحقات اين دستگاه مي باشند.

دستگاه همايون که آواز اصفهان را در بر مي گيرد، با دستگاه شور کاملآ متفاوت است.

دستگاههاي سه گاه و چهار گاه تا حدودي به يکديگر شباهت دارند، اما دستگاه ماهور دستگاهي کاملآ متفاوت است، و گام آن با گام بين المللي مطابقت دارد.

دستگاه راست پنجگاه، قديمي ترين دستگاه موسيقي ايراني محسوب مي شود که شباهت زيادي با دستگاه ماهور دارد.

بطوريکه برخي از بزرگان موسيقي، اين دو دستگاه را يکي مي دانسته اند، و آخرين دستگاه موسيقي دستگاه نواست که در بعضي قسمتها با دستگاه شور نزديک مي نمايد.

تعريف آواز

آواز مجموعه اي از نغمه هاست که با ريتم آزاد، و برخي اوقات با وزن آميخته با ميزان اجرا مي گردد. آوازها در اصل قسمتي از دستگاهها مي باشند.

تعريف گوشه

در هر دستگاه و آواز تعدادي گوشه با اسامي مختلف به کار مي رود. گوشه، جزء کوچکي از موسيقي است که به تنهايي استقلال ندارد، اما هر گوشه به آهنگ خاصّي خوانده و نواخته مي شود و نوازنده و خواننده روي اين گوشه ها بديهه نوازي و بديهه خواني مي کنند.

در ناريخ موسيقي ايران بيش از يک هزار کوشه متداول بوده است که امروزه فقط  حدود يکصد و پنجاه گوشه در قالب هفت دستگاه و پنج آواز خوانده و نواخته مي شود، و مابقي آنها در رهگذر تاريخ به فراموشي سپرده شده اند.

منبع:  وبلاگ آوای الوند